Wspólny głos bibliotekarzy w sprawie zmian w ustawie o działalności kulturalnej

Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Stowarzyszenie Dyrektorek i Dyrektorów Bibliotek Publicznych INICJATYWY, Stowarzyszenie LABiB oraz Konferencja Dyrektorów Wojewódzkich Bibliotek Publicznych przekazały Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego wspólne stanowisko dotyczące nowelizacji Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.

Celem proponowanych zmian jest wzmocnienie autonomii instytucji kultury, poprawa ich stabilności finansowej oraz warunków pracy – ze szczególnym uwzględnieniem bibliotek publicznych.

„To postulaty, które odpowiadają na realne potrzeby środowiska i mają szansę pozytywnie wpłynąć na funkcjonowanie instytucji kultury w całym kraju” – podkreślają sygnatariusze dokumentu: Jerzy Woźniakiewicz, Przewodniczący SBP i członek prezydium KD WBP, Natalia Gromow (LABiB) i Agnieszka Borkiewicz (INICJATYWY).

Wspólna inicjatywa trzech największych organizacji bibliotekarskich, wsparta głosem dyrektorów bibliotek wojewódzkich, to wyraźny sygnał o potrzebie systemowych zmian. „Liczymy na to, że nasze propozycje zostaną uwzględnione w dalszych pracach legislacyjnych” – dodaje Jerzy Woźniakiewicz, nowo wybrany przewodniczący SBP.

„Postulaty przekazane do ministerstwa

1. Wprowadzenie obowiązku tworzenia strategii rozwoju kultury
   1. Proponowana zmiana: Nałożenie na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku opracowywania strategii rozwoju kultury. Strategia powinna zawierać diagnozę stanu kultury, prognozę zmian, cele strategiczne, kierunki działań oraz wskaźniki ich realizacji.
   1. Uzasadnienie: Obecnie samorządy nie mają obowiązku posiadania takich dokumentów strategicznych. Wprowadzenie tego wymogu, na wzór rozwiązań z Ustawy o pomocy społecznej, wymusiłoby głębszą refleksję nad stanem i kierunkami rozwoju kultury na poziomie lokalnym. Jest to korzystne dla planowego i długofalowego działania bibliotek oraz innych instytucji kultury.
2. Ujednolicenie zasad finansowania doskonalenia zawodowego
   1. Proponowana zmiana: Zobowiązanie organizatora do zapewnienia środków na doskonalenie zawodowe pracownikom wszystkich instytucji kultury, poprzez zmianę brzmienia art. 12 ustawy.
   1. Uzasadnienie: Aktualnie ustawa gwarantuje takie środki wyłącznie pracownikom bibliotek (na mocy Ustawy o bibliotekach). Proponowana zmiana likwiduje nierówność wobec pracowników innych instytucji kultury, zrównując ich prawa z bibliotekarzami oraz pracownikami samorządowymi, którzy mają ustawowy obowiązek stałego podnoszenia kwalifikacji. Dla bibliotek zmiana ta utrwala i potwierdza ich dotychczasowe uprawnienia w nowym, spójnym systemie.
3. Wzmocnienie i standaryzacja umowy z dyrektorem
   1. Proponowana zmiana:
      1. Wprowadzenie do umowy z dyrektorem (art. 15 ust. 5) obligatoryjnego zapisu określającego minimalną wysokość rocznej dotacji podmiotowej dla instytucji oraz mechanizm jej waloryzacji.
      1. Określenie przez Ministra Kultury wzoru takiej umowy w drodze rozporządzenia.
   1. Uzasadnienie: Mimo obowiązku ustawowego, samorządy często unikają w umowach precyzyjnych zapisów finansowych, co osłabia stabilność instytucji. Wprowadzenie tych zmian zagwarantowałoby przewidywalność finansowania. Ministerialny wzór umowy ograniczyłby swobodę organizatorów w narzucaniu zapisów niekorzystnych lub ograniczających autonomię instytucji kultury.
4. Ochrona dyrektorów przed nieuzasadnionym odwołaniem
   1. Proponowana zmiana: Wprowadzenie mechanizmu ochronnego, zgodnie z którym odwołanie dyrektora wchodzi w życie po 14 dniach. W przypadku zaskarżenia decyzji do sądu administracyjnego, odwołanie staje się skuteczne dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku.
   1. Uzasadnienie: W skali kraju notuje się liczne przypadki odwoływania dyrektorów z naruszeniem prawa, co destabilizuje instytucje. Proponowany mechanizm stanowiłby realne zabezpieczenie przed arbitralnymi decyzjami organizatorów.
5. Uproszczenie procedury odwołania dyrektora na jego wniosek
   1. Proponowana zmiana: Zniesienie wymogu zasięgania opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń w przypadku, gdy odwołanie dyrektora następuje na jego własny wniosek.
   1. Uzasadnienie: Obecne przepisy (art. 15 ust. 1) nie przewidują żadnych wyjątków w tej kwestii. W praktyce zmusza to organizatora do przeprowadzenia pełnej procedury konsultacyjnej nawet w sytuacji, gdy dyrektor sam rezygnuje ze stanowiska, np. w związku z przejściem na emeryturę. Zmiana pozwoli na skrócenie i uproszczenie tego procesu.
6. Zapewnienie ciągłości programowej przez p.o. dyrektora
   1. Proponowana zmiana: Wprowadzenie zapisu zobowiązującego osobę pełniącą obowiązki dyrektora (p.o. dyrektora) do kontynuacji realizacji programu i umowy zawartej z jego poprzednikiem.
   1. Uzasadnienie: Jest to propozycja usunięcia luki prawnej. Choć intencją ustawodawcy było zapewnienie ciągłości programowej, w praktyce brakuje regulacji, która by to gwarantowała. Zmiana zapewni, że instytucja będzie realizować przyjętą strategię w okresie przejściowym.
7. Zmiana zasad wynagradzania i odpraw emerytalnych
   1. Proponowana zmiana: Zrównanie uprawnień pracowników instytucji kultury z prawami pracowników samorządowych poprzez:
      1. Przyznanie prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego (tzw. „trzynastki”).
      1. Zwiększenie wysokości jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na emeryturę lub rentę do:
         1. dwumiesięcznego wynagrodzenia po 10 latach pracy;
         1. trzymiesięcznego wynagrodzenia po 15 latach pracy;
         1. sześciomiesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy
   1. Uzasadnienie: Obecne regulacje dyskryminują pracowników instytucji kultury w stosunku do innych pracowników sektora publicznego, których praca finansowana jest z tego samego źródła – budżetów samorządów. Wpisanie tych uprawnień bezpośrednio do ustawy o działalności kulturalnej ma na celu ominięcie dotychczasowych obiekcji Ministerstwa Finansów, które wskazywało, że instytucje kultury prowadzą samodzielną gospodarkę finansową.
8. Likwidacja lokalnych rejestrów i centralizacja w KRS
   1. Proponowana zmiana: Zastąpienie rejestrów instytucji kultury, prowadzonych obecnie przez każdego organizatora, obowiązkiem rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).
   1. Uzasadnienie: Obecne rozwiązanie, polegające na prowadzeniu rejestrów przez organizatorów, jest niedoskonałe. Często prowadzi do wątpliwości co do statusu prawnego instytucji, co osłabia ich wiarygodność w kontaktach np. z biznesem. Przeniesienie obowiązku do KRS ujednolici i uprości system, zwiększając jego transparentność i efektywność.
9. Utrudnienie procesów łączenia i likwidacji instytucji
   1. Proponowana zmiana: Wprowadzenie bardziej rygorystycznych wymogów dotyczących podejmowania uchwał o łączeniu (większość kwalifikowana 2/3 głosów) i likwidacji (większość 3/4 głosów) instytucji kultury przez organy stanowiące JST.
   1. Uzasadnienie: Obecnie takie decyzje zapadają zwykłą większością głosów, co stwarza ryzyko pochopnych lub motywowanych politycznie działań. Zaostrzenie wymogów wzmocniłoby ochronę instytucji, w tym bibliotek, przed nieuzasadnioną likwidacją.
10. Zmiana zasad powoływania dyrektorów
    1. Proponowana zmiana: Ustanowienie konkursu jako podstawowej drogi powołania dyrektora samorządowej instytucji kultury. Odstąpienie od konkursu byłoby możliwe tylko w szczególnych i uzasadnionych przypadkach.
    1. Uzasadnienie: Obecnie tryb konkursowy jest tylko jedną z opcji, co często prowadzi do obsadzania stanowisk dyrektorskich osobami bez odpowiednich kompetencji i koncepcji działania. Obligatoryjny konkurs gwarantuje większą przejrzystość i wybór najlepszego kandydata.
11. Zniesienie obowiązku tworzenia rezerw na przyszłe świadczenia pracownicze
    1. Proponowana zmiana: Wprowadzenie zapisu zwalniającego instytucje kultury z obowiązku dokonywania biernych rozliczeń międzyokresowych kosztów na przyszłe świadczenia pracownicze (np. odprawy emerytalne, nagrody jubileuszowe).
    1. Uzasadnienie:
       1. Instytucje kultury, w tym biblioteki publiczne, są zobowiązane do tworzenia rezerw na przyszłe świadczenia pracownicze, co przy dużej liczbie pracowników znacząco obciąża ich wynik finansowy.
       1. Specyfika finansowania instytucji (roczne dotacje podmiotowe) sprawia, że tworzenie rezerw jest niezasadne, gdyż świadczenia te i tak są pokrywane z bieżących dotacji w roku ich wypłaty.
       1. Tworzenie rezerw sztucznie obniża wynik finansowy (prowadząc do wykazywania strat) i „zamraża” środki finansowe na rachunkach bankowych, które tracą na wartości w warunkach inflacji. Może to prowadzić do oceny sytuacji finansowej instytucji jako złej i wyczerpania jej funduszu podstawowego.

Rezygnacja z tego obowiązku poprawiłaby sytuację finansową instytucji i umożliwiła efektywniejsze wykorzystanie środków publicznych na cele statutowe”

Postulaty są zbieżne z tymi, które w kwietniu złożyło Stowarzyszenia Dyrektorów i Dyrektorek Samorządowych Instytucji Kultury skupiające dyrektorów i dyrektorki ośrodków kultury, bibliotek oraz galerii.