Dzięki inicjatywom lokalnym, które wspieraliśmy, odkryliśmy niesamowite talenty i zainteresowania ludzi, którzy mieszkają obok nas. To było dla nas ogromne odkrycie i inspiracja. Poznaliśmy pasjonatów folkloru, artystów, rzemieślników i wielu innych, którzy chcą dzielić się swoimi pasjami z innymi.
Zapraszamy do wywiadu z Moniką Turecką – dyrektorką Miejskiego Ośrodka Animacji Kultury w i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zabłudowie. Od 17 lat współtworzącą przestrzeń kulturalną, łącząc pasję z dbałością o stabilny rozwój instytucji. W swojej pracy stawiającą na bezpieczny rozwój instytucji, wierząc, że lokalna tożsamość i rzetelna edukacja to klucze do budowania świadomego i aktywnego społeczeństwa. W programie Dom Kultury Plus – Inicjatywy Lokalny, którego beneficjentem zabłudowska instytucja kultury była w 2025 roku sprawowała nadzór merytoryczny i organizacyjny nad całością działań.
Czym jest Program Dom Kultury+, komu i czemu służy?
Program Dom Kultury+ to inicjatywa, która pozwala nam wyjść poza codzienne obowiązki i skupić się na tym, co naprawdę ważne, na ludziach, na społeczności, na kulturze. Jest ogromną szansą, abyśmy mogli jeszcze bardziej zaangażować się w życie lokalne i stworzyć wydarzenia, które będą potrzebne i interesujące dla mieszkańców. MOAK w Zabłudowie realizował program w ramach Zadania I – Inicjatywy lokalne, który składa się z dwóch części. I w tym miejscu nie ma jednoznacznej odpowiedzi, komu i czemu służy.
W pierwszym etapie zdecydowanie kluczowa jest rzetelnie wykonana diagnoza, która może być, lekko mówiąc, bolesna. Służy ona bezpośrednio Ośrodkowi, długofalowo zaś społeczności. W drugim etapie odwrotnie, inicjatywy służą bezpośrednio lokalnej społeczności, długofalowo zaś Ośrodkowi.
Dlaczego Wasza instytucja zdecydowała się wziąć udział w tym programie? Jakie były główne motywacje?
W chwili objęcia funkcji Dyrektora MOAK-u w Zabłudowie miałam silną potrzebę transformacji, redefinicji instytucji, odczuwałam imperatyw, aby nasz MOAK przestał być jedynie instytucją. Nasz ośrodek przeszedł duże zmiany kadrowe, zmieniałam politykę zarządzania. Będę szczera… wzięliśmy udział w Programie Dom Kultury+, bo jako zespół chcieliśmy czegoś więcej, chcieliśmy dotrzeć do ludzi. Domy kultury muszą odpowiadać na zmieniające się potrzeby społeczeństwa. Musimy być bliżej ludzi, aby słyszeć ich głos. Uważność to klucz do sukcesu w projektach kulturalnych. To oznacza, że musimy być obecni, otwarci i wrażliwi na potrzeby naszej społeczności. Musimy słuchać, obserwować i reagować na to, co się dzieje wokół nas. Decyzja o złożeniu wniosku do Programu Dom Kultury+ była świadomą decyzją, był to krok naprzód. Co ważne, jako zespół czuliśmy, że jesteśmy gotowi na wyzwania, jesteśmy gotowi na zmiany.
Na jakie elementy przy przygotowaniu wniosku warto szczególnie zwrócić uwagę? Co sprawiło Wam najwięcej trudności, a co było łatwe do przygotowania?
Przygotowując wniosek do Programu Dom Kultury+, należy zwrócić szczególną uwagę na kilka elementów. Po pierwsze, na klarowność i spójność naszego projektu z celami programu. Projekt powinien być odpowiedzią na realne potrzeby naszej społeczności, a nie tylko zbiorem abstrakcyjnych idei. Po drugie, na dokładność i szczegółowość w opisie projektu, budżetu i harmonogramu. Wiemy, że to kluczowe elementy, które decydują o powodzeniu wniosku. Największym wyzwaniem było dla mnie, jako Dyrektorki, zapewnienie, aby nasz zespół był w pełni zaangażowany w proces przygotowania wniosku i abyśmy mieli wystarczające zasoby do jego realizacji. Wymagało to ode mnie skutecznego zarządzania zespołem i zasobami. Łatwe do przygotowania było dla nas określenie celów i idei projektu, mamy jasną wizję, co chcemy osiągnąć i co chcemy zrobić dla naszej społeczności. Jako dyrektorka MOAK-u przykładam szczególną wagę, aby nasze wnioski były zgodne z naszymi strategicznymi celami instytucjonalnymi. Moja wieloletnia praca w kulturze pozwoliła nam zidentyfikować kluczowe obszary, w których program Dom Kultury+ miał odegrać istotną rolę.
W programie uczestniczy animator lub mentor wskazany przez Narodowe Centrum Kultury. Czy to wsparcie jest w ogóle potrzebne?
Wsparcie animatora lub mentora wskazanego przez Narodowe Centrum Kultury stanowi istotny komponent projektu Dom Kultury+. W mojej ocenie wsparcie eksperta zewnętrznego pozwala na weryfikację założeń projektowych i optymalizację procesów decyzyjnych, stanowi istotny czynnik wzmacniający efektywność realizacji projektu. Tutaj zdradzę więcej, naszym mentorem podczas realizacji projektu był Przemysław Waczyński, którego doświadczenie i wiedza pozwoliły nam uniknąć pewnych pułapek i skupić się na tym, co naprawdę ważne. Sama możliwość konsultacji zagadnień z mentorem znacznie skraca czas potrzebny na rozwiązywanie problemów i pozwala na szybsze wdrożenie rozwiązań.
Jakie konkretne efekty udało się Wam osiągnąć dzięki udziałowi w Dom Kultury+?
Konkretnym efektem jest bez wątpienia wzrost zaangażowania społeczności lokalnej w nasze projekty, co udało się uzyskać dzięki zastosowaniu metody partycypacyjnej i dostosowaniu oferty do potrzeb mieszkańców. Dzięki inicjatywom lokalnym, które wspieraliśmy, odkryliśmy niesamowite talenty i zainteresowania ludzi, którzy mieszkają obok nas. To było dla nas ogromne odkrycie i inspiracja. Poznaliśmy pasjonatów folkloru, artystów, rzemieślników i wielu innych, którzy chcą dzielić się swoimi pasjami z innymi.
Ponadto nawiązaliśmy nowe partnerstwa instytucjonalne, które umożliwiły realizację bardziej ambitnych i innowacyjnych projektów. Udział w programie Dom Kultury+ umożliwił nam osiągnięcie istotnych efektów w zakresie rozwoju instytucjonalnego i społecznego.
Czy dla Was program jest impulsem do zmian w dotychczasowym sposobie działania Waszego ośrodka? Jeżeli tak, to jakich?
Program Dom Kultury+ był dla mnie, jako dyrektorki, okazją do realizacji mojego celu, jakim jest uczynienie naszego ośrodka bardziej otwartym i responsywnym na potrzeby naszej społeczności. Chciałam, abyśmy byli bardziej elastyczni, bardziej współpracujący i bardziej skoncentrowani na potrzebach naszych mieszkańców. Dzięki programowi mogłam wprowadzić zmiany, które były dla mnie priorytetem: zwiększyłam naszą współpracę z lokalnymi grupami, poszerzyliśmy ofertę warsztatów i zajęć, które są odpowiedzią na potrzeby społeczności, jesteśmy bardziej dostępni dla naszych mieszkańców. Krótko mówiąc, zrozumieliśmy, że nasza rola nie ogranicza się tylko do organizacji wydarzeń kulturalnych, ale także do wspierania i wzmacniania inicjatyw lokalnych. Jesteśmy bardziej dostępni, elastyczni i otwarci na feedback.
Czy udało się dzięki realizacji programu zauważyć osoby, grupy, instytucje, które do tej pory były dla Was niewidoczne?
Dzięki realizacji programu Dom Kultury+ udało nam się zidentyfikować i nawiązać współpracę z osobami, grupami i instytucjami, które do tej pory były dla nas niedostępne. Program pozwolił nam spojrzeć na naszą społeczność z nowej perspektywy, odkryć ich talenty i możliwości. W szczególności udało nam się nawiązać współpracę z lokalnymi pasjonatami. A tych, jak się okazuje, mamy wielu. Wachlarz zainteresowań naszych mieszkańców jest doprawdy rozległy. Dzięki ich pasjom powstały nieszablonowe, nieoczywiste projekty.
Podczas realizacji powstała diagnoza potencjałów kulturalnych. Czy planujecie z niej korzystać w przyszłości?
Tak, diagnoza potencjałów kulturalnych, która powstała podczas realizacji programu Dom Kultury+, jest dla nas niezwykle cenna. Dla mnie, jako dyrektorki, diagnoza potrzeb kulturalnych jest kluczowym elementem naszej pracy. Chcę wiedzieć, czego potrzebują nasi mieszkańcy, co ich interesuje, co ich inspiruje. To pozwala nam tworzyć wydarzenia i projekty, które są naprawdę potrzebne i wartościowe dla naszej społeczności. Już teraz stanowi podstawę dalszego rozwoju naszej strategii kulturalnej i planowania projektów. Diagnoza pozwoliła nam zidentyfikować mocne strony naszej społeczności, a także obszary, które wymagają wsparcia i rozwoju. Planujemy ją regularnie aktualizować, aby upewnić się, że nasza strategia kulturalna pozostaje aktualna i skuteczna. Zmiany w społeczności, nowe trendy i potrzeby wymagają od nas elastyczności i gotowości do dostosowania naszych działań.
Program zapewnia środki na realizację diagnozy oraz przeprowadzenie od 3 do 7 inicjatyw lokalnych. Czy są to wystarczające środki?
To zależy, ale z naszej perspektywy te środki były bardzo potrzebne i dały realną możliwość działania. Na początku muszę powiedzieć, że środki finansowe, które otrzymaliśmy w ramach programu Dom Kultury+, w mojej opinii były absolutnie wystarczające na start inicjatyw lokalnych i na przeprowadzenie diagnozy potrzeb kulturalnych. To pozwoliło nam ruszyć z miejsca i zrealizować pierwsze kroki. Jednak, jak to często bywa, lokalne inicjatywy okazały się być bardziej rozbudowane i ambitne, niż początkowo zakładaliśmy, i wymagały dodatkowych nakładów. Ale to już inna historia. Na start środki były w sam raz. Na szczęście program daje nam elastyczność w ich wykorzystaniu. Oczywiście zawsze można więcej, ale musimy być realistami.
Jakie były największe wyzwania podczas realizacji projektu? Czy wszystko poszło zgodnie z planem?
Jednym z największych wyzwań było znalezienie odpowiedniej osoby do wykonania diagnozy, kolejnym, wybór inicjatyw. Zacznę może od diagnozy. Szukaliśmy eksperta z doświadczeniem w badaniach społecznych i kulturalnych, który mógłby spojrzeć na naszą społeczność z nowej perspektywy i pomóc nam zidentyfikować nasze mocne strony i obszary do rozwoju. W mojej ocenie niezwykle ważne jest, aby osoba, która opisuje naszą społeczność, znała jej specyfikę, tradycje i kulturę. Dobra znajomość regionu pozwala na lepsze zrozumienie potrzeb i oczekiwań mieszkańców, a także na identyfikację unikalnych cech i atutów naszej społeczności. W naszym przypadku diagnozę wykonywała osoba spoza regionu, co generowało sporo niejasności i znacznie wydłużyło proces jej powstania.
Kolejnym wyzwaniem był wybór inicjatyw, a konkretnie metoda, którą przyjęliśmy przy wyborze. Mianowicie, przedstawiciele zgłoszonych inicjatyw prezentowali swoje projekty, a następnie głosowali na wybrane inicjatywy. Każdy autor projektu mógł ocenić projekty innych, przyznając punktację, z wyłączeniem oceny własnego projektu.
Nie wzięliśmy pod uwagę, że jednym z głównych zagrożeń jest wpływ na niezależność uczestników głosowania, którzy mogą czuć się zobowiązani do głosowania w określony sposób, aby uniknąć konsekwencji społecznych. Było to trudne doświadczenie. Chciałam, aby proces wyboru inicjatyw był transparentny i sprawiedliwy, a jednak okazało się, że metoda głosowania mogła wpłynąć na niezależność uczestników. To trudne, gdy zdajesz sobie sprawę, że Twoje dobre intencje mogą nie być wystarczające, aby uniknąć potencjalnych zagrożeń. Dom Kultury+, niektóre instytucje kultury stosują jawne głosowanie, gdzie uczestnicy prezentują swoje projekty i głosują na wybrane inicjatywy.
Czego mogą się spodziewać instytucje, które chcą wziąć udział w Dom Kultury+?
Instytucje mogą się spodziewać przede wszystkim angażującej, konkretnej pracy na każdym etapie programu. To szansa, aby naprawdę poznać swoją społeczność i stworzyć projekty, które będą miały realny wpływ. Ale musicie być też przygotowani na wyzwania, diagnoza potrzeb kulturalnych może przynieść niespodziewane wyniki, a realizacja projektów wymaga elastyczności i kreatywności. Najważniejsze to być otwartym, zaangażowanym i gotowym na współpracę. I nie bać się pytać o pomoc mentora.
Na początku wywiadu wspomniałam o tym, że diagnoza może być bolesna. Warto się nastawić na to, że wpływ negatywnych opinii może być znaczący na ogólne wyniki ankiet. Z metodologicznego punktu widzenia negatywne opinie mogą wprowadzać bias do wyników ankiet, szczególnie jeśli są one nieproporcjonalnie reprezentowane w próbie badawczej, co w rezultacie może prowadzić do przesadnie negatywnych ocen, tworzenia sztucznie negatywnego wizerunku instytucji. Jako dyrektorzy musicie być przygotowani na to, że diagnoza może nie być taka, jakiej się spodziewaliście.
Czy po doświadczeniu z Dom Kultury+ polecicie udział innym?
Z pełnym przekonaniem mogę powiedzieć, że tak. Nie jest to program teoretyczny, oderwany od rzeczywistości. To raczej podręcznik dobrych praktyk, pełen wskazówek, jak usprawnić zarządzanie, jak pozyskać nowych odbiorców, jak efektywniej komunikować się z lokalną społecznością. Zdobytą wiedzę mogliśmy od razu wdrożyć w życie MOAK-u, co przyniosło widoczne rezultaty.
Czy według Was w Programie Dom Kultury+ są obszary, które warto poprawić?
Tak, w mojej opinii należy uszczelnić regulamin. Domy kultury powinny być jedynie organem wspierającym lub doradczym przy realizacji inicjatyw. Brak takiego zapisu generuje możliwość błędnego wykorzystania środków na inicjatywy lokalne przez domy kultury na zadania własne. Powinna być regulacja, zapis o braku możliwości dofinansowywania inicjatyw lokalnych z budżetów domu kultury. To zagwarantuje przejrzystość, transparentność inicjatyw. Krótko mówiąc, domy kultury powinny być organem pomocniczym, a nie współorganizatorem inicjatyw.
W ostatnich latach coraz wyraźniej widzimy, jak istotną rolę w tworzeniu kierunków rozwoju kultury lokalnej odgrywa rzetelna diagnoza potrzeb i potencjałów społeczności. Aby te badania były wiarygodne i miały realne przełożenie na działania instytucji, muszą być prowadzone przez osoby posiadające odpowiednie kompetencje, doświadczenie i wrażliwość społeczną. Dlatego uważam, że wprowadzenie listy rekomendowanych specjalistów, którzy przeprowadzają diagnozy lokalnych społeczności, jest krokiem w stronę profesjonalizacji i standaryzacji tego procesu. Taka lista pozwoli nam, instytucjom kultury, organizacjom pozarządowym i samorządom, korzystać z wiedzy osób sprawdzonych, które mają nie tylko zaplecze metodologiczne, ale także zrozumienie dla specyfiki działań kulturalnych i społecznych. W dłuższej perspektywie stworzenie takiej bazy ekspertów przyczyni się do lepszej współpracy między sektorem kultury, edukacji i samorządami, a także zapewni większą spójność i porównywalność wyników diagnoz prowadzonych w różnych gminach czy ośrodkach. To inwestycja w jakość wiedzy o naszych społecznościach, a co za tym idzie, w skuteczniejsze i bardziej odpowiadające realnym potrzebom działania kulturalne.
Jakie plany i przedsięwzięcia związane ze społecznością zamierzacie kontynuować po zakończeniu projektu?
Mam nadzieję, że wszystkie inicjatywy podjęte w ramach programu będą miały kontynuację w kolejnych latach. Tego życzę sobie i naszym mieszkańcom.
Jak udział w Dom Kultury+ wpłynął na zespół Waszego ośrodka kultury?
Co dla mnie osobiście jest niezwykle ważne, program ten przyczynił się do wzmocnienia naszego zespołu. Pozwolił na poszerzenie horyzontów, wyjście ze swojej bańki i weryfikację własnych działań. Wspólne analizy, dyskusje i praca nad nowymi inicjatywami w ramach Domu Kultury+ zintegrowały nas i pozwoliły odkryć nowe talenty w naszym zespole. Zauważyłam, że bardziej świadomie podchodzimy do swojej roli, jesteśmy bardziej otwarci na eksperymenty i odważniejsi w poszukiwaniu innowacyjnych rozwiązań.
Dziękuję za rozmowę.
Wywiad przeprowadził Przemek Waczyński
fot. Na fotografii Monika Turecka z realizatorami inicjatywy społecznej
